IDEOLOGISASI HUKUM MELALUI PERDA BERNUANSA SYARIAH: ANALISIS KRITIS DALAM BINGKAI HUKUM NASIONAL INDONESIA
Keywords:
Sharia Regional, Legal Ideologization, Substantive Justice, Critical Legal SociologyAbstract
Post-reform and regional autonomy have encouraged the emergence of various Regional Regulations (Perda) with sharia nuances in a number of regions of Indonesia. This phenomenon shows a symptom of the formalization of religious values into public law which, instead of strengthening justice, creates tensions between local religious norms and the constitutional principles of national law. This study aims to analyze how Sharia Regional Regulations are used as a means of legal ideologizing by local actors, as well as how these regulations have implications for the principle of substantive justice in Indonesia's national legal system. This research is a literature study with a critical qualitative approach, using the framework of critical legal sociology through Pierre Bourdieu's theory of symbolic power and Antonio Gramsci's concept of legal hegemony. The data was analyzed using a critical discourse analysis approach (Fairclough) to local regulation documents, policy minutes, and media narratives. The results of the study show that Sharia Regional Regulations are often produced through an exclusive legislative process that is ideologically biased by the majority, strengthens the dominance of certain values in the public space, and tends to ignore the principles of participation and substantive justice. The legal language used is loaded with religious moral symbols that function as a tool for the formation of social consciousness in a hegemonic manner. This study recommends the need to reorient local legislation towards a more inclusive, participatory, and in line with the constitutional values of a democratic legal state to ensure the protection of the rights of all citizens in a fair and equal manner.
Downloads
References
Adolph, Ralph. Contesting Sharia: State Law, Decentralization and Minangkabau Custom, 2016.
Asriana, A, and U Jafar. “Telaah Hukum Tata Negara Islam Atas Peraturan Daerah Bernuansa Agama (Syariah).” Siyasatuna: Jurnal Ilmiah 2, no. 1 (2021): 28–40. http://journal.uin-alauddin.ac.id/index.php/siyasatuna/article/view/20054.
Aziz, Abdul. Disertasi : Perda Bernuansa Syariah Pembangunan Tata Nilai Kehidupan Kemasyarakatan Yang Berlandaskan Pada Ajaran Islam Di Kabupaten Cianjur Dan Kota Tasikmalaya, 2021. https://repository.uinjkt.ac.id/dspace/bitstream/123456789/59584/1/ABDUL AZIZ - SPs.pdf.
Dahlan, Ahmad, Febriana Dewi Utami, Puji Sulistyaningsih, and Ahmad Dahlan. “Efektivitas Peraturan Daerah Kabupaten Magelang Nomor 20 Tahun 2017 Tentang Penyelenggaraan Kabupaten Layak Anak Terhadap Pencegahan Perkawinan Usia Anak.” Legal Perspective 3, no. 2 (2024): 120–31. https://doi.org/https://doi.org/10.12928/adlp.v3i2.9405.
Dani, Fais Rokmawar, and Suseno Suseno. “Hegemoni Gramsci Dalam Novel Kubah Karya Ahmad Tohari.” Jurnal Sastra Indonesia 12, no. 2 (2023): 127–37. https://doi.org/10.15294/jsi.v12i2.70403.
Danugroho, Agus. “Defects of Democracy: The Continuity of Identity Politics in Post-Reform Regional Elections.” Jurnal Sosiologi Dialektika 19, no. 1 (2024): 89–101. https://doi.org/10.20473/jsd.v19i1.2024.89-101.
Ahmad Rudy Fardiyan. “Kekuasaan Simbolik Di Media Sosial: Stigma Terhadap Kritikus Pemerintah.” SOSIOLOGI: Jurnal Ilmiah Kajian Ilmu Sosial Dan Budaya 17, no. 1 (2015): 21–30. https://doi.org/10.23960/sosiologi.v17i1.84.
Hakim, Habib Luqman. “Hak Kebebasan Ekspresi Beragama Dalam Dinamika Hukum Dan Politik Di Indonesia.” Legacy: Jurnal Hukum Dan Perundang-Undangan 1, no. 1 (2021): 96–111. https://doi.org/10.21274/legacy.2021.1.1.96-111.
Hanum, Cholida, Universitas Islam, Negeri Wali, and Songo Semarang. “Analisis Yuridis Terhadap Asas-Asas Pembentukan Dan Asas-Asas Materi Muatan Peraturan Daerah : Kajian Perda Syariah Di Indonesia.” IN RIGHT Jurnal Agama Dan Hak Azazi Manusia 7, no. 1 (2017): 41–63.
Hayati, Ilda, and Busman Edyar. “Analysis of Islamic Law Accommodation In National Law during the Era of Democratic Transition Government 2001-2004.” Al-Istinbath: Jurnal Hukum Islam 8, no. 1 (2023): 173–94. https://doi.org/10.29240/jhi.v8i1.5657.
Himayasari, Neng Dewi, Arif Rijal Anshori, and Ira Siti Rohmah Maulida. “Legal Effectiveness of The Supreme Court Regulation on Sharia Economic Dispute Settlement in West Java Religious Court.” Mizan: Journal of Islamic Law 6, no. 1 (2022): 77. https://doi.org/10.32507/mizan.v5i3.1072.
Ikhwan, Hakimul. “Fitted Sharia in Democratizing Indonesia.” Journal of Indonesian Islam 12, no. 1 (2018): 17–44. https://doi.org/10.15642/JIIS.2018.12.1.17-44.
Jauhari, Jauhari. “Penerapan Prinsip Maqashid Syariah Dalam Perundang-Undangan Di Indonesia.” Karimiyah 4, no. 1 (2024): 1–14. https://doi.org/10.59623/karimiyah.v4i1.49.
Kholish, Moh Anas, and Ilham Fitra Ulumuddin. “Supremasi Hukum Dan Perubahan Sosial : Sebuah Tinjauan Hukum Barat Dan Hukum Islam.” Peradaban Journal Law and Society 1, no. 1 (2022). https://doi.org/https://doi.org/10.59001/pjls.v1i1.20.
Mufidah, Mufidah, Djawahir Hejazziey, and Novi Yuspita Sari. “Kontroversi Perda Berbasis Syariah Dalam Otonomi Daerah Di Indonesia.” SALAM: Jurnal Sosial Dan Budaya Syar-I 8, no. 5 (2021): 1261–72. https://doi.org/10.15408/sjsbs.v8i5.22425.
Muhtada, Dani. “Politics, Local Governments, and Sharia By-Laws in Indonesia: Revisiting A Common Assumption.” Mazahib 17, no. 2 (2019): 1–34. https://doi.org/10.21093/mj.v17i2.1347.
Mustikasari, Mega, Arlin Arlin, and Syamsu A Kamaruddin. “Pemikiran Pierre Bourdieu Dalam Memahami Realitas Sosial.” Kaganga:Jurnal Pendidikan Sejarah Dan Riset Sosial Humaniora 6, no. 1 (2023): 9–14. https://doi.org/10.31539/kaganga.v6i1.5089.
Najib, Agus Moh. “Peraturan Daerah Bernuansa Syari’ah Di Indramayu Dan Tasikmalaya: Agama, Politik Lokal Dan Ancaman Disintegrasi.” Ulumuddin : Jurnal Ilmu-Ilmu Keislaman 12 (2022): 247–72. https://doi.org/https://doi.org/10.47200/ulumuddin.v12i2.1210.
Purnama, Taufiq Yuli, Mudji Rahardjo, Sigit Sapto Nugroho, and Heru Kuswanto. “Otonomi Daerah Dalam Perspektif Pancasila.” YUSTISIA MERDEKA : Jurnal Ilmiah Hukum 8, no. 2 (2022): 111–18. https://doi.org/10.33319/yume.v8i2.191.
Putra, Lucky Syah, Nina Khoirunnisa, Siti Muthmainnah, and Chisa Belinda. “Kegagalan Supremasi Hukum Dan Hukum Sebagai Rekayasa Sosial Dalam Tragedi Kanjuruhan.” In The 3rd Students Conference of Social Science, Political Science, and Public Administration (SCoSPPA), 50:65–72, 2025.
Ramadhan, Suci. “Islamic Law , Politics And Legislation : Development Of Islamic Law Reform In Political Legislation Of Indonesia Suci Ramadhan.” ADHKI: Journal of Islamic Family Law 2, no. 1 (2020): 63–76. https://doi.org/10.37876/adhki.v2i1.35.
Ridwan, R. “Indonesia Sharia Economic Legislation as a Legal Frame Post Reformation.” Journal of Legal Ethical and Regulatory Issues 24, no. 2 (2021): 1–13. https://www.scopus.com/inward/record.uri?partnerID=HzOxMe3b%5C&scp=85104824954%5C&origin=inward.
Rustamana A., Et al. “Penelitian Kualitatif: Metode Penelitian Kualitatif.” Jurnal EQUILIBRIUM 2, no. January (2024): 919–30.
Safitri, A, and R Rudiana. “Penerapan Peraturan Daerah Kota Tasikmalaya Nomor 12 Tahun 2009 Dalam Membangun Kehidupan Masyarakat Berlandaskan Ajaran Islam.” Media Hukum Indonesia (MHI) 2, no. 1 (2025). https://doi.org/https://doi.org/10.5281/zenodo.14859814.
Satriawan, Bismar Harris, and Syamsuri Syamsuri. “Measuring Political Will and Political Constellation in Moving Indonesia’s Capital City Policy.” Jurnal Bina Praja 15, no. 2 (2023): 339–56. https://doi.org/10.21787/jbp.15.2023.339-356.
Selly, Gress. “Integrasi Syariah Dalam Peraturan Daerah Indonesia: Dialektika Filsafat Hukum Islam Profetik Dan Paradigma Thomas Kuhn.” Constitution Journal 2, no. 1 (2023): 1–16. https://doi.org/10.35719/constitution.v2i1.43.
Setiawan, Dian Bakti. “Keberadaan Dan Penerapan Perda Syari’ah Sebagai Perundang-Undangan Pada Tingkat Daerah.” Soumatera Law Review 1, no. 1 (2018): 67. https://doi.org/10.22216/soumlaw.v1i1.3327.
Shalihah, Aini, and Khoyyinah. “Kontekstualisasi Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Perspektif Islam.” Journal of Law and Administrative Science 2, no. 1 (2024): 53–69. https://doi.org/10.33478/jlas.v2i1.19.
Siswati, Endah. “Anatomi Teori Hegemoni Antonio Gramsci [The Anatomy of Antonio Gramsci’s Theory of Hegemony].” Translitera : Jurnal Kajian Komunikasi Dan Studi Media 5, no. 1 (2018): 11–33.
Sudrajat, Ajat, Indrawan Wibisana, Program Studi, Ilmu Pemerintahan, Universitas Bale, and Jawa Barat. “Strategi Pemerintah Daerah Terkait Pencegahan Paham Radikalisme Agama Di Kabupaten Bandung.” Jurnal JISIPOL 4, no. 1 (2020).
Suhartatik, Suhartatik, Moh. Hafid Effendy, Agus Purnomo Ahmad Putikadyanto, and Sultan Sultan. “Potret Tubuh Perempuan Dalam Iklan Body Lotion: Analisis Wacana Kritis Norman Fairclough.” GHANCARAN: Jurnal Pendidikan Bahasa Dan Sastra Indonesia 6, no. 1 (2024): 227–42. https://doi.org/10.19105/ghancaran.v6i1.14330.
Suhli, Suhli, Septian Hendra Wijaya, Achmad Zahrul Muttaqin, and Arifatul Mujahadah. “Implikasi Penerapan Perda Syariah Terhadap Pluralisme Di Indonesia.” DIKTUM: Jurnal Syariah Dan Hukum 20, no. 2 (2022): 383–98. https://doi.org/10.35905/diktum.v20i2.3117.
Suryani, Irma. “The Role and Impact of Local Sharia Regulations in Indonesia’s Constitutional Law.” Tsaqafah 19, no. 1 (2023): 237–63. https://doi.org/https://dx.doi.org/10.21111/tsaqafah.v18i1.7666.
Sutopo, Umarwan, and Achmad Hasan Basri. “Menguak Relasi Agama Dan Negara Dalam Sistem Ketatanegaraan Di Indonesia.” Al-Syakhsiyyah: Journal of Law & Family Studies 5, no. 1 (2023): 69. https://doi.org/10.21154/syakhsiyyah.v5i1.6162.
Sya’rani, Afifur Rochman. “Mediating Shari ’ A And Religious Freedom : The Case Of The So-Called.” Religió: Jurnal Studi Agama-Agama 10, no. 1 (2020): 1–25. https://doi.org/https://doi.org/10.15642/religio.v10i1.1306.
Syariah, Daerah, and D I Bulukumba. “Formalisasi Hukum Islam Dalam Bentuk Peraturan Daerah : Analisis Yuridis Petaturan.” Bilancia 15, no. 1 (2021): 65–84.
Syariah, Fakultas, Iain Madura, Jl Raya, Tlanakan Pamekasan, Fakultas Tarbiyah, Iain Madura, Jl Raya, and Tlanakan Pamekasan. “Melacak Motivasi Dan Efektifitas Peraturan Daerah Bernuansa Syariah Di Pamekasan Maimun Ainul Haq Abstrak : Abstract : Pendahuluan Hukum Islam Di Indonesia Senantiasa Diikuti Dan Dilaksanakan Selaras Dengan Situasi Dan Kondisi Masyarakat . Karena Dalam Pe.” Al-Ihkam: Jurnal Hukum Dan Pranata Sosial 13, no. 1 (2018). https://doi.org/10.19105/al-ihkam.v13i1.1578.
Thontowi, Jawahir, Wildan Syahamata Ady, Nooraini Dyah Rahmawati, and Mahrus Ali. “Prophetic Law and Social Engineering: The Interaction between Religious Legal System and Customary Local System in Respect to Maintain and Promote Religious Values in Indonesian National Legal System.” International Journal of Social Science, Education, Communication and Economics (SINOMICS JOURNAL) 1, no. 6 (2023): 761–78. https://doi.org/10.54443/sj.v1i6.86.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Abdul Aziz

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.










